Srpska pravoslavna crkva i njeni vernici danas obeležavaju Svetog Nikolu. U crkvenom kalendaru ovaj praznik obeležen je crvenim slovom. U Srbiji, Sveti Nikola je najčešća slava, pa tako pola Srba slavi, a druga polovina ide na slavu.
Sveti Nikola, jedan od najvećih i najpoštovanijih hrišćanskih svetitelja, smatra se zaštitnikom putnika, moreplovaca, ribara i splavara, siromašnih, dece i porodice.
Prema narodnom verovanju i crkvenom predanju, pripisuju mu se brojna čuda – vernici koji su mu se iskreno molili, ozdravili su, slepi su progledali, hromi prohodali, a gluvima se vraćao sluh. Njegove mošti se i danas poštuju kao čudotvorne.
Kako Sveti Nikola “pada” u vreme božićnog posta, obavezna je posna trpeza, uz četiri glavna obeležja slave – sveću, vino, kolač i žito.
Svetom Nikoli se mnoge nerotkinje mole za potomstvo, a veruje se da će svako žensko dete rođeno dan uoči Nikoljdana, imati srećan život.
Na ovaj dan, prema narodnom verovanju, ne treba se svađati niti podizati glas, jer se Sveti Nikola smatra svetiteljem mira i pravde.
Sveti Nikola bio je poznat i po svojoj darežljivosti prema siromašnima, a posebno prema najmlađima. Tajno je darivao siromašne, često ostavljajući novac u čarapama ili čizmama. Priča o njegovoj dobroti i velikodušnosti vremenom je doprinela formiranju slike o Deda Mrazu kao dobrom starcu koji donosi poklone deci širom sveta.
Pravilo koje nalažu verovanje i tradicija je da, ukoliko otac deli slavu sinovima, jedan uzme letnjeg, a drugi zimskog Svetog Nikolu, kao dan obeležavanja svog sveca.
Sveti Nikola rođen je oko 270. godine n.e. u gradu Patari, u tadašnjoj rimskoj provinciji Likiji (današnja Turska). Bio je arhiepiskop grada Mire, zbog čega se naziva Mirlikijski.
Tokom vladavine cara Dioklecijana, Nikola je bio zatvoren i mučen zbog svoje hrišćanske vere. Oslobođen je tek nakon dolaska cara Konstantina Velikog na vlast.
Prema tradiciji, učestvovao je na Prvom saboru u Nikeji. Ostala je zabeležena legenda da je fizički napao jeretika Arija zbog njegovog učenja koje je negiralo božansku prirodu Hrista.
Umro je 6. decembra 343. godine (što odgovara 19. decembru po novom kalendaru). Njegove mošti su 1087. godine italijanski moreplovci preneli iz Mire u Bari, gde se i danas nalaze u bazilici posvećenoj njemu.
Istorijski zapisi ga opisuju kao čoveka koji je svoje nasledstvo podelio siromašnima. Najpoznatiji je po priči o tajnom darivanju miraza za tri ćerke siromašnog čoveka, što je osnova današnjeg običaja poklanjanja.
Srpski kralj Stefan Dečanski verovao je da mu je Sveti Nikola povratio vid, zbog čega je bio veliki darodavac crkve u Bariju.